False va Not Given orasidagi farqni bitta savol hal qiladi: matnda gapni notoʻgʻri qiladigan soʻzlarning tagiga chiza olasizmi? Chiza olsangiz, javob False. Chiza olmasangiz va "mantiqan shunday boʻlishi kerak" deb oʻylayotgan boʻlsangiz, javob Not Given.
Qoida shu, xolos.
Shunga qaramay, har bir imtihonda ball aynan shu yerda yoʻqoladi. Sababi qoidaning qiyinligida emas: IELTS guruhlarida va kurs darslarida yuradigan maslahatlarning koʻpi boshqa savol turlari uchun toʻgʻri, bu turda esa ishlamaydi. Kalit soʻz qidirish, javobni tez topish, shubhalanganda bittasini tanlash. Soat ishlab turganda ikkala javob bir xil tuyuladi: isbotlab boʻlmaydigan gap notoʻgʻridek koʻrinadi, notoʻgʻri esa False dek.
Quyida shu savol turi haqida eng koʻp eshitiladigan toʻrtta gap va har birini hal qiladigan dalil. Beshinchisi rost boʻlib chiqadi, va u eng qiyini.
«Not Given degani, bu soʻz matnda umuman yoʻq»
Yoʻq. Not Given soʻz haqida emas, maʼlumot haqida.
IELTS oʻz saytidagi Academic Reading formati sahifasida uchchala javobni shunday belgilaydi:
True: the statement agrees with the information in the text. False: the statement contradicts the information in the text. Not given: the statement neither agrees with nor contradicts the information in the text.
Oʻzbekchasi: True, gap matndagi maʼlumotga mos keladi; False, gap matndagi maʼlumotga zid; Not Given, gap matndagi maʼlumotga na mos keladi, na zid. Taʼrifda soʻz, sinonim yoki tarjima haqida bitta ogʻiz gap yoʻq.
Bu tushuncha bejiz paydo boʻlmagan. Matching headings yoki summary completion savollarida kalit soʻz qidirish haqiqatan ishlaydi, chunki u yerda siz javob turgan joyni topasiz. True, False, Not Given da esa joyni topish ishning yarmi, qolgan yarmi oʻsha joydagi maʼnoni gap bilan solishtirish. Shuning uchun matnda gapning hamma soʻzi turgan boʻlishi va javob baribir Not Given boʻlishi mumkin.
Shu maqola uchun yozilgan misol. Matnda: "Shahar velosiped ijarasi tizimini 2019-yilda ishga tushirdi va birinchi yilida yigirmata yangi bekat qoʻshdi." Gap: "Tizim shahar markazidan tashqarida ham ishlaydi." Matnda "tizim" ham, "bekat" ham bor, lekin markazdan tashqarida ishlash haqida matn na "ha", na "yoʻq" deydi. Javob Not Given.
Endi teskarisi. Xuddi shu matnga "Ijara tizimi 2019-yilda ochilgan" degan gap berilsa, matnda "ochilgan" soʻzi boʻlmasa ham javob True boʻladi, chunki "ishga tushirdi" va "ochilgan" bir narsani aytadi.
Javobni soʻzlar emas, maʼno hal qiladi. Buni unutgan nomzod eng koʻp ballni aynan qayta aytilgan, sinonim bilan yozilgan gaplarda yoʻqotadi, imtihon esa aynan shunday gaplar ustiga qurilgan.
«False degani, matnda teskari maʼnodagi soʻz bor»
Bu ham ishlamaydi, va ikki tomonga ishlamaydi.
Matnda: "Yangi koʻprik eskisidan ikki baravar keng." Gap: "Eski koʻprik yopilgan." Matnda "yangi" va "eski" turibdi, ular qarama-qarshi soʻzlar, lekin gap koʻprikning yopilgani haqida. Matn bu haqda hech narsa demaydi, demak tagiga chiziladigan joy yoʻq. Not Given.
Endi teskari holat, teskari soʻzsiz. Matnda: "Tadqiqotdagi qushlarning koʻpchiligi qishda janubga uchib ketadi, qolganlari esa joyida qoladi." Gap: "Tadqiqotdagi barcha qushlar qishda janubga uchib ketadi."
Bu yerda birorta antonim yoʻq. Lekin "barcha" va "qolganlari joyida qoladi" bir vaqtning oʻzida rost boʻla olmaydi, chunki gap bir xil qushlar haqida ketyapti. Javob False, va tagiga chiziladigan joy aniq: "qolganlari esa joyida qoladi".
Qoida shundan chiqadi: False ikki gapning maʼnosi bir-birini inkor qilganda qoʻyiladi, matnda "yaxshi" ning yonida "yomon" turgani uchun emas.
Yana bir holat tez-tez uchraydi: gapning yarmi matnga mos, yarmi zid. Matnda "loyiha 2015-yilda boshlangan va uch yil davom etgan", gapda esa "loyiha 2015-yilda boshlangan va besh yil davom etgan". Birinchi qismning rostligi javobni oʻzgartirmaydi. Gap butunicha baholanadi, va uning bir qismi matnga zid boʻlsa, javob False. Yarim rost gap True emas.
Imtihon xonasida buni shunday bajarasiz. Gapni oʻqiganingizdan keyin, matnga qarashdan oldin, oʻzingizga bir savol bering: bu gap notoʻgʻri boʻlishi uchun matnda nima yozilgan boʻlishi kerak? Keyin oʻsha narsani qidiring. Topsangiz False, topmasangiz va faqat "menimcha unday emas" degan his qolsa, Not Given. Bu bir necha soniya oladi va qidiruvingizni soʻzdan maʼnoga burib yuboradi.
«Savollar matn tartibida kelmaydi, hammasini oʻqish kerak»
Bu savol turida savollar matn tartibida keladi, va bu haqda bilish kerak boʻlgan eng foydali fakt shu. IDP, imtihon egalaridan biri, buni ochiq yozgan: matndagi maʼlumot savollar tartibiga ergashadi, yaʼni birinchi gapga kerakli joy ikkinchisiga kerakli joydan oldin keladi.
Uni javob qoidasi sifatida emas, qidiruv chegarasi sifatida ishlating. 4-savolni uchinchi xatboshida, 6-savolni beshinchisida topgan boʻlsangiz, 5-savol oʻsha ikkisining orasida yotadi.
Oʻsha qismni ikki marta oʻqing, keyin toʻxtang. Ikki marta oʻqish degani ikki xil oʻqish: birinchisida gapdagi asosiy soʻzni qidirasiz, ikkinchisida oʻsha xatboshini boshidan oxirigacha sekin oʻqiysiz. Javob koʻpincha birinchi oʻqishda koʻrinmaydi, chunki u butunlay boshqa soʻzlar bilan aytilgan.
Agar ikkinchi oʻqishdan keyin ham u yerda gapga mos ham, zid ham hech narsa boʻlmasa, javobingiz tayyor va u Not Given. Matnning qolgan qismini titkilash bu yerda sizni javobga yaqinlashtirmaydi, chunki javob chegaradan tashqarida yotmaydi.
Aslida bu chegara vaqt asbobi. Unga ishonmagan nomzod bitta gap uchun butun matnni qaytadan oʻqiydi, toʻrt daqiqa yoʻqotadi va oxirgi savollarga boʻsh joy bilan yetib boradi. Xatolarni savol turi boʻyicha yozib boradigan oʻquvchi buni darhol koʻradi: oxirgi uchdan birda toʻplangan boʻsh javoblar bilim emas, vaqt muammosi, va ularga butunlay boshqa mashq kerak.
Tartib qayerga qarashni aytadi. Javobni esa hech qachon aytmaydi, va kerakli joyda turgan gap ham oʻsha tagiga chizish sinovidan oʻtishi shart.
«Not Given kam boʻladi, shubhalansang False qoʻy»
Eʼlon qilingan nisbat yoʻq, va oʻzingiz oʻylab qoʻygan nisbat bilan imtihonga kirish ball yoʻqotadi. IELTS oʻsha format sahifasida "bu turdagi savollar nechta?" degan savolga bitta soʻz bilan javob beradi: oʻzgaruvchan.
Shuning uchun "yettita gapda odatda ikkita Not Given boʻladi" deb hisoblab qoʻygan nomzod uchinchisini majburan False ga aylantiradi. Buni u imtihon oxirida, vaqt tugayotganda, oʻzi eng kam tushungan gapda qiladi. Yaʼni eng zaif javobini eng zaif daqiqada beradi.
Xuddi shu odatning ikkinchi koʻrinishi javoblarni teng taqsimlash: varaqda ketma-ket uchta True chiqsa, toʻrtinchisini "boshqacha boʻlsin" deb oʻzgartirish. Sanash oʻqish emas. Har bir gapga faqat oʻz dalili bilan javob bering, umumiy hisob esa qanday chiqsa, shunday chiqaveradi.
Vaqt tugayotgan boʻlsa va ikki javob orasida qolsangiz, tanlovni tasodifga qoldirmang. Oxirgi marta faqat bitta narsaga qarang: matnda bu gapni notoʻgʻri qiladigan joy bormi. Topmasangiz Not Given yozing. Bu taxmin emas, qoidaning oʻzi.
«Oʻz bilimingizdan foydalanmang», bu esa rost
Toʻrtta gapdan keyin bittasi rost boʻlib chiqadi, va uni hamma eshitgan boʻlsa ham kam odam bajaradi.
IELTS oʻsha sahifada nomzodni matn mavzusi haqida oʻzi biladigan maʼlumotdan foydalanmaslikka ogohlantiradi. IDP buni yanada qatʼiy aytadi: bu turdagi savolga javob berishda oʻzingizda bor bilimdan foydalanish mumkin emas, faqat matnda berilgan maʼlumotdan foydalanasiz.
Qiyin joyi shundaki, bu qoida kuchli oʻquvchiga ogʻirroq tushadi. Mavzuni qanchalik yaxshi bilsangiz, matn yozmagan gapni shunchalik tez oʻzingiz toʻldirasiz, va buni sezmaysiz ham.
Misol. Matnda maktabda kompyuter sinfi ochilgani va unda oʻn beshta kompyuter borligi aytilgan. Gap: "Oʻquvchilar internetdan foydalana oladi." Hayotda deyarli aniq, matnda esa bir soʻz ham yoʻq. Javob Not Given, va bu yerda True qoʻygan nomzod matnni notoʻgʻri oʻqimagan: u boshqa savolga, dunyo haqidagi savolga javob bergan.
Shuning uchun har bir javobdan keyin oʻzingizga qisqa savol bering: men buni matndan oldimmi yoki oʻz boshimdanmi? Ikkinchi javob chiqsa, gapni qaytadan oʻqing. Bu odat imtihondan oldin, uyda mashq paytida qoʻyiladi, chunki imtihonda uni oʻylab oʻtirishga vaqt boʻlmaydi.
EduZen AI ning IELTS Reading testlarida bu xato aynan shu nom bilan saqlanadi: "matn jim turganda True yoki False deydi", va uning teskarisi, "matn boshqa soʻzlar bilan aytgan boʻlsa ham Not Given deydi". Test tugaguncha hech narsa belgilanmaydi, chunki 4-savolda xatosini koʻrgan oʻquvchi ikkinchi matnni boshqacha oʻqiydi va oxirgi ball hech kim topshirmagan testni tasvirlaydi. Shu mavzuni inglizcha maqolada boshqa misollar bilan ham koʻrishingiz mumkin.
Roʻyxatni qoʻlda yuritgingiz kelmasa, bepul oʻrganishni boshlang, karta talab qilinmaydi.